انسان، تربیت و روانشناسی اخلاق

مراد کانت از اصل های کلی ، قاعده های عام و جهانشمول کردار اخلاقی است. بر اساس موقعیت های مختلف شما ملزم به تغییر روش های تربیتی خود هستید و لازم است درموقعیت های مختلف، متعادل، منفعل و سلطه جو رفتار کنید . درک بهتر از موقعیت هر یک از عناصر تشکیل دهنده ی آن، منوط به کشف ارتباط آن عنصر با دیگر عناصر تشکیل دهنده ی نظام مزبور است. يعني ما انسانها به ظاهر موجوداتي پديداري هستيم و جزئي از نظام علي و معلولي محسوب مي شويم و نمي توانيم در مورد پديده هاي عالم دخل و تصرفي داشته باشيم، اما عالم ديگر عالم دروني يا ذات معقول است و انسان در حكم يك ذات في نفسه در اين عالم از آزادي برخوردار است« انسان به عنوان ذات معقول اختيار داشته كه جز آن طور كه عمل كرده است، عمل كند.

توجه به اخلاق و جهت پیدایی و فلسفه آن همواره از مسائل مورد توجه فلاسفه و دیگر اندیشمندان بوده است. البته اخلاق بر صفات نفساني خوب و بد – خواه به صورت پايدار و يا ناپايدار ـ نيز اطلاق ميشود. هرگاه فهرستی از افعال خوب و بد و نیز فضایل و رذایل (هیآت و ملکات شایسته و ناشایست) فراهم اید سیمای انسان مطلوب مشخص شده است. از نظر اسلام میتوان گفت تربیت عبارت است از هدایت و اداره جریان ارتقایی و تکاملی بشر یا ایجاد وهیئتی تازه در فرد به منظور فراهم آوردن زمینه جهت رشد و تکامل همه جانبه او.

به هر روی تربیت اخلاقی دایر مدار پرورش شخصیت احلاقی است که بر انجام تکلیفهای برخاسته ای از سرشت عقل عملی ناب بستگی دارد ، نه آثار و عواقب بیرونی و قراردادی اعمال. کتاب اول در سال 1785 م تحت عنوان اساس مابعدالطبیعه اخلاق و کتاب دوم تحت عنوان نقد عقل عملی درسال 1788 م منتشر شده است. موضوع علم اخلاق نيز عبارت است از صفات خوب و بد از آن جهت كه مرتبط با افعال اختياري انسان بوده و براي او قابل اكتساب يا اجتناب است.

علم اخلاق «Ethics يا morality» به معناي دانش صفات مهلكه و منجيه و چگونگي متصف شدن و گرويدن به صفات نجاتبخش و رها شدن از صفات هلاك كننده است؛ بنابراين علم اخلاق، هم دانش بايدها و نبايدهاي رفتاري و آگاهي از فضايل و رذايل اخلاقي، هم بيان كننده شيوههاي كسب خوبيها و زوال بديها است، به عبارت ديگر علم اخلاق دانشي است كه از انواع صفات خوب و بد و چگونگي اكتساب ويژگيهاي نيكو و زدودن صفتهاي ناپسند بحث ميكند.

به همین جهت از اخلاق اجتماعی جدا شده است. متاسفانه در صد بسیار زیادی از والدین امروزی توجه خود را فقط و یا بهتر است بگویم بیشتر توجه خود را به کلاس های فوق برنامه همچون آموزش زبان قرار داده اند که صد البته یادگیری این مهارت ها لازم و ضروری است. نه گفتن و نه شنیدن مهارتی است که باید از زمان کودکی آموزش داده شود و این کتاب همه چیز درباره نه گفتن به کودک را به شما آموزش میدهد. دکتر اشرف در این مورد میگوید: هر مسلمانی معتقد است که قرآن فینفسه به عنوان سخن خدا غیرقابل ترجمه است، نه فقط در معنی معمولی آن که بزرگترین کارهای ادبی نیز در رقابت با آن ناتوان هستند.

عظمت گفتار او در اخلاق در این نیست که مجموعه­ای از پندها و اندرزها را در قالب­ها زیبای ادبی در ادبیات ملل مختلف بیان کرده باشد بلکه عظمت و اصالت او در تأملی است که درباره شرایط امکان عمل اخلاقی در نزد انسان بطور کلی بکار برده است، تأملی که پیش­ساخته­های ذهنی ما را مورد نقد و بررسی قرار می­دهد و ناکافی بودن انس­های روزمره را به ما خاطرنشان می­سازد.

گاهی نیز در مباحث اخلاق هنجاری آنجا که از معیارهای کلی درستی یا نادرستی افعال از نظر اخلاقی بحث میشود پس از آن که آنها را به دو قسم وظیفهگرا و غایتگرا تقسیم میكنند؛ به طرح نظریهی اخلاقی کانت به عنوان نافذترین نظریههای اخلاقی وظیفهگرایانه ميپردازند و بالأخره از این نظر که آیا مفاهیم اخلاقی حکایت از امور واقعی دارد یا نه؛ نظریهی اخلاقی کانت جزء آن دسته از نظریات مطرح شده که قائلاند مفاهیم اخلاقی حاکی از واقعیات خارجی است و از واقعیات مافوق طبیعی سرچشمه میگیرد. حاصل اینکه برای رشد یک شجرهیطیبه، تنها تقویت و رسیدگی و آب و غذا کافی نیست؛ اینها اقتضاء را کامل میکند؛ نبودن مانع هم لازم است و آن آفتهایی است که آن را تهدید کرده و مانع رشد و شکوفایی میشود .

در یک تقسیمبندی، مطلقگرایی به دو شق حداکثری و حد اقلی تقسیم میشود. ریشههای دیدگاه مطلقگرایی اخلاقی که معتقد است برخی کارها را باید به طور مطلق ترک کرد به کتاب مقدس بازمیگردد. نکته دیگری که در نظریه اخلاقی کانت بسیار برجسته است مطلقگرایی او در قوانین اخلاقی است. قبل از اینکه در مقابل فرزند خود داد بزنید یا عصبانی شوید، به این نکته فکر کنید: آیا دوست دارید وقتی کودک شما عصبانی شد، اینطور با دیگران برخورد کند؟ ، که برای نمونه اشاره ای به تعریف تربیت از نگاه برخی از این اشخاص می کنیم.

فلسفه اخلاق کانت نمونه بسیار والا و قابل توجهی است از همین کوشش و از این جهت همیشه تازگی خود را حفظ خواهد کرد و آموزنده باقی خواهد ماند. گفتني است در میان وظیفه گرایان برخی مانند کلارک و پرایس اخلاق را دستگاهی از قواعد اخلاقی میدانند اینان وظیفهگرایان قاعدهنگرند که معتقدند معیار صواب و خطا مشتمل بر یک یا چند قاعده است. از فرزند ده ساله خود انتظار نداشته باشید که چون شما در جلسه مذهبی چند ساعته ساکت و آرام بنشیند و همانند شما به خواندن دعا، سینه زنی و مرثیه خوانی بپردازد. شاهد این سخن آن است که در روایاتی از امامان معصوم(ع) نقل شده که پیامبر(ص) میتوانست بخواند و هم توانایی خواندن داشت و توانایی نوشتن.

ولی اگر بتوان از مطالعه مراحل تکوینی تفکر او احتمالاً برای شناخت اجزای تشکیل­دهنده فلسفه اخلاقش یاری جست، در عوض به هر طریق این فلسفه را در مرحله انسجام­یافته و به صورت اصیل کلی خود باید در نظر داشت به نحوی که به وحدت و یکپارچگی آن خللی وارد نیاید. او نمی­گوید رفتار انسان چگونه است بلکه می­گوید برای این که انسان بتواند مدعی اخلاق باشد رفتار او چگونه باید باشد. عظمت کانت چه در فلسفه نظری و چه در فلسفه اخلاق در عظمت ذات تفکر اوست. در واقع ارزش تفکر یک فیلسوف در ارضای کنجکاوی ذهنی ما نیست، بلکه در راغب­کردن ما به تأمل بیشتر و کوشش در رسیدن افقهای وسیع­تری است که دستیابی به آنها اگر مسایل ما را حل نمی­کند در عوض حداقل به ابعاد انسانی و فرهنگی ما عمق بیشتری می­بخشد.

والدین باید کودک را از همان آغاز زندگی به تعالیم دین آشنا کنند و موازین مذهبی را به آنان بیاموزند و هم به آنها تفهیم کنند که سعادت در پذیرش راه قانون، شرع و ایمان به آنهاست و این شیوه در تربیت اسلامی مطرح و مورد نظر است در ضمن آموزش این گونه مسائل، باید آنان به تمرین اراده بپردازند. بدین سان، بعد مادی و زمینی انسان، همان سان که میتواند مانع و بازدارنده رسیدن وی به کمال و سعادت باشد، میتواند زمینه و بسترساز کمال و رشد عنصر معنوی و متعالی او به شمار رود. پراکندهکاری و تشتت خاطر مانع تحول پایدار است.

در انگیزه نخست، درگیری و تضاد و جنگ رخ نمیدهد ولی در دومی، هر گونه رخداد نامیمونی ممکن است. مطالعه اشتیاق کودکتان را برای دریافت دانش بیشتر می کند و هر چه کودک شما از مطالعه چیزی یاد بگیرد، بیشتر می خواهد تا بداند. شواهد بسیار زیادی وجود دارد که به ما نشان میدهند سپردن مسئولیت و امور متناسب با سن و تواناییهای کودکان، میتواند برای پیشرفت و کسب موفقیت در آیندهی آنها بسیار مفید باشد.

تحقیقات روانشناسی اخیر نشان داده است کودکان پرخاشگر که دیگران را کتک میزنند، اغلب این رفتار پرخاشگری را در خانه یا از دیگران الگوسازی کردهاند. پس در علم اخلاق، ضمن آشنايي با انواع فضايل و رذايل اخلاقي، شيوهها و راههاي كسب خوبيها و رفع بديها نيز تعليم داده ميشود. هر هفته،« یک شب» را به کودکان خود اختصاص داده و به آنها اجازه دهید در تصمیمگیری های شما مشارکت داشته باشند. درباره رویکردهای آموزش و تربیت اخلاقی و ارزشی تحقیقات فراوانی انجام شده است که ذکر همه آنها در چنین فرصتی ممکن و ضروری نیست. دلشاد، تهرانی، مصطفی.(1376).سیری در تربیت اسلامی.تهران: موسسه نشر و تحقیقات.

انتشارات: نشر بنیاد علمی و فکری فرهنگی. به گفته متخصصان کودکان و عصب شناسان، کودکی زمانی بحرانی برای رشد فکری پسر یا دختر شماست و این مرحله ای است که مغز به سرعت رشد می کند. برخی از راه هایی که خلاقیت را پرورش می دهد شامل نزدیک کردن فرزند خود به ادبیات ، موسیقی و هنر و ساخت ابزارهایی مانند کاغذ و رنگ برای او است. اگرچه برخی از پدر و مادرها و یا مربیان موجب نابودی و از بین بردن فرزندان و شاگردان خود شدهاند. ترجمه محمدحسن آموزگار.تهران: سازمان مرکزی انجمن اولیاء و مربیان جمهوری اسلامی ایران.

به همین نظر است که ما توصیه می کنیم والدین و مربیان مراقب رفتار و سخنان خود باشند. از حدود سنین ۸ به بعد شوقی در کودک پدید میآید که برای تکامل روانی خود تلاش کنند و جنبههایی از ابعاد وجودی خویش را که مخفی است آشکار سازند. 31) این موضوع میتواند هشدار برای والدین باشد و آنان را از خواب غفلت بیدار کند. كنجكاوى و انرژى زیادشان اغلب آنان را به انسانهاى شلوغ و پر درد سر مبدل ساخته و اعمال و رفتار نا سنجیده و آزار دهنده را ویژگى طبیعى شان ساخته است. پس بجاست كه از خطاهاى آنان با كرامت و بزرگوارى درگذرند و پوزش آنان را براحتى بپذیرند.

دیدگاهتان را بنویسید