8. مبانی برای نظام اخلاقی اسلام

همه چیز را برای تو آفریدهام، اما تورا برای خودم». آیا عقل همه چیز را می تواند درک کند و یا اینکه بعضی چیزها هستند که خارج از دسترس عقل می باشند؟ پایان اثر، در بیان بعضی از مراسم و آداب روزه داری است. به هر حال، چنان که گفته شد، اگر امری با دلیل عقلی، با نصابهای ویژهاش، کشف شود، جزو دین است و اگر همین مطلب، مسألهای جهان شناسانه باشد و دربارة آغاز و انجام و پایان عالم و خطوط کلی آن باشد، فلسفه است و فلسفه اسلامی به این صورت قابل تعریف است.

اگر پول و آسایش نهایت آرزوهای ما باشند، نباید درگیر اضطراب شویم. ولي اگر فلسفه بد تأثير بدي بر سياست بجا ميگذارد، فلسفه خوب نيز داراي آثار خوب است. ازدواج از نظر اسلام امری مستحب، مورد تاکید و از سنن انبیا علیهم السلام معرفی شده و جوانی که بدان تن دهد در حقیقت، همگام با آفرینش و سعادتمند است. در اصل، سخن اينجاست كه «حيا» و «عفاف» به عنوان يك خصلت انساني هميشه بروز داشته است. ارسطو در «طبیعیات» چهار علت مادی، صوری، فاعلی و غایی را به عنوان علل نخستین برشمرده و در کتاب اول متافیزیک (آلفای بزرگ) نظریات پیشینیان را مورد بررسی قرار داده است؛ زیرا می خواهد تحوّل نظریه علل چهارگانه را بررسی کند و ببیند که آیا آن ها علاوه بر چهار علتی که وی در کتاب فیزیکش برشمرد، نوع دیگری از علت را مورد بحث قرار داده اند یا نه؟

به نظر وی بیشینه کردن این خیر، فی نفسه مطلوب است. وی برخی از دروس “سطح دو” حوزه نظیر “معالم الدین” و “ملاذ المجتهدین” را نزد “آیت الله باکویی”، “مختصر المعانی” را نزد “آیت الله حاج حسن آقا تهرانی”، “المنطق” و “اصول الفقه” را نزد “آیت الله مختار امینیان گیلانی”، جلد اول و دوم “شرح لمعه” را نزد حضرات آیات “طالقانی”، “اشتهاردی”، “محمودی اشتهاردی”، “صلواتی اراکی” و همچنین دروس “تفسیر و عقائد” را در محضر “آیت الله شب زنده دار شیرازی” و “ادیان و فرق” (بهائیت، مسیحیت و یهودیت) را نزد “حجت الاسلام عبد القائم شوشتری” فرا گرفت. کتاب، با استناد به آیات قرآن و روایات معصومان-علیهم السلام-، فضایل و نام های ماه مبارک رمضان را بیان کرده و به بيان وظایف روزه داران، اعمال و آداب و مستحبات این ماه پرداخته است.

این کتاب، روزه را از دیدگاه آیات قرآنی و احادیث معصومان-علیه السلام- بررسی کرده، آن گاه نظر دانشمندان درباره اهمیت روزه داری را بیان نموده، کتاب را با شناخت فلسفه و اهمیت روزه و دعا و داستان هایی در این زمینه و نیز وقایعی که در ماه رمضان اتفاق افتاده است، ختم می کند. در پايان تفاوت روزه اسلامي با روزه هاي طبي بيان شده است. روزه در لغت به معنی خودداری و دوری از یک شئ میباشد. نگارنده، ضمن به دست دادن تعريف و تاريخچه روزه در ساير اديان، برتري ماه رمضان را بر ساير ماه ها يادآوري مي شود.

در مورد مردان نيز اين گونه نيست كه بتوانند با هر نوع لباسى، از خانه بيرون آيند و نوع پوشش آنها به هر صورتى باشد بلكه مردان نيز در اين جهت، با محدوديت هاى خاصى نسبت به پوشش، مواجه هستند اما محدوده پوشش آنان، به جهت حضور بيشتر در اجتماع و كارهاى سخت و به علّت اين كه زن، مظهر جمال و زيبايى و مرد، مظهر موتور محركه اقتصاد در جامعه است، با زنان متفاوت است. و اما آنجا كه عموم افراد را ترغيب و تشويق كردهاند بخاطر حكمت ثانوی آن يعنی ” احياء سنت متروكه ” بوده است .

به همین جهت آنان که چنین میاندیشند، در واقع ارزش زندگی را آنگونه که شایستة آن است، درک نکردهاند (همان). بدون شک یکی از اساسیترین پرسشهایی که هر انسان متفکر در دورهای از زندگی روزمره­اش با آن مواجه میشود این است که آیا زندگی ارزش زیستن دارد؟ مدگرایی که در جامعه وجود دارد باعث از بین رفتن پوشش اقوام ما میشود. در اين ماه فقط مؤمنين و کساني که اهل ورود در اين ضيافتند، بر سر سفره پروردگار منّان و کريم مي نشينند. بيان بعضي مسائل متعلق به روزه و رمضان، از نگاه اهل سنت است كه در آن به طور اختصار، آنچه بر فرد مسلمان انجامش واجب و تركش لازم است، نوشته شده است.

آثار معنوي، عبادي، جسمي و رواني روزه به همراه آيات و رواياتي ذكر گرديده است. در اين نوشتار، با استناد به آيات قرآن، احاديث، روايات و حكايت هاي پندآموز، فوايد مادي و معنوي روزه و ساير اعمال عبادي تشريح شده است. در اين كتاب، با توجه به معارف و تعاليم شب قدر، اصول و قواعد مديريت رفتاري يك مسلمان و شیوه خودسازي و مديريت بر نفس در بیست اصل تشريح شده است، شامل: برخورد هوشمندانه با زمان، تدبير براي تقدير، توجه به راهكارهاي علمي و عملي براي درك ليلةالقدر، قرآن محوري، امام شناسي، فاطمه شناسي، حسين شناسي، انسان شناسي، بهره گيري از دعا، فرشته شناسي، تفكر، خدمت به مردم، نگاه سياسي به ليلةالقدر، مانع شناسي، قلب محوري، تماس با آب، علم آموزي، بهره گيري از مكان هاي مقدس و آشنايي با فضيلت سوره قدر.

نويسنده در اين اثر، در خصوص سوره قدر، بررسي هايي تفسيري و تحليل هايي روايي را به انجام رسانده و در نهايت، تأويل اصلي ليلة القدر را با امام علي-علیه السلام- مطابق دانسته است. فقط بحث امکانات مادی مهم نیست بلکه معرفت افزایی در این راستا تاثیر بسیار زیادی دارد. نام دیگر لذت گرایی شادخواری است که هدف زندگی در آن تنها خوشی و شادمانی کردن است و آخرتی بدون هیچ و پوچ دارد و در این دیدگاه سخن از آخرت و مقصود بی فایده خواهد بود. در واقع خداوند انسان را به گونهاي آفريده كه بدون جنس مخالف ناقص است و با جنس مخالف كامل ميشود.

عزت و کرامت انسانى، حق آزادى زن و حکم عقل و شرع به اینکه هیچ کس بدون علت نباید اسیر و زندانى شود و ظلم به هیچ شکلی نباید واقع شود، ایجاب مىکند که حکم به فردی بودن حجاب صادر شود. اما نکته مهم این است که بسیاری از عالمان اصول فقه شیعی حکم عقلی را به عنوان یکی از منابع فقه میشمارند و از این روی احکام اخلاقی عقلی را هم جزء فقه به شمار میآورند.

بنابراین سخن گفتن از عقل مستقل از نقل و حکم عقل در برابر حکم شرع غلط است و این خطایی است که فلاسفه به آن مبتلاء گشته اند. اين حيات دنيايي، همانند حضور يك انسان در سر جلسه امتحان و به هدف برگزاري يك آزمون مهم است كه سرنوشت و آينده فرد را رقم مي زند. نویسنده طی مجموعه ای از مقالات فلسفی ، از جمله موارد مربوط به “تولد و مرگ” ، “فضیلت و شکوفایی انسان” ، “نیاز به خواب” ، “رابطه ی جنسی” ، “حقیقت و واقعیت” ، “غرور و سرنوشت” و ” ترس از مرگ” ، در مورد ماهیت اخلاق و ارتباط آن با تجربه ی ذهنی فرد ، جایگاه آن در فلسفه و تاثیر اخلاقیات بر روی زندگی عجیب خود تأمل می کند.

در باب فضیلت روزه ماه مبارک رمضان، علت وجوب سی روز روزه، فواید روزه، مراتب و درجات آن، نیز خصایص ماه مبارک رمضان بحث کرده و در پایان، تعدادی از دعاها و اعمال ماه مبارک رمضان را آورده است. نویسنده با پرداختن به موضوعاتی از قبیل: جسم و روح، برتری انسان، شناسایی روح و جسم سالم، به وادی ماه مبارک رمضان وارد شده، به مطالبی درباره این ماه از قبیل: مهمانی خدا، آداب ورود، احکام روزه، دعای افطار، خودسازی، برنامه های رمضان، شب قدر، روزه داران نمونه و آثار و فواید روزه بر جسم و روان می پردازد. کتاب فوق با بیانی شیرین و روان، امکان آشنایی نوجوانان و جوانان با برخی اهداف و احکام روزه را فراهم می سازد.

دکتر سید محسن میرباقری
SRC:MixSentence, IDs:B486E59B;118B5F03;DEB55807;DBC29C2A;55D00393;9922A3B9;23B89959;442BAE1D;41E3F102;FCC495AD;C893443D;03D754C3;71609461;52046BC9;B8BB5B9D;BB6461C5;9E480748;AF9AC119;2B6652FA;334681D3;62BF2FF9;7E062DA7;335DBCC7;1933D9FA;AE82C7B7;8177665B;7AA4B691;E8D9FBD3;747683E0;86278079;A297ED04;31F1F8C5;6CE1EA54;12CFCA5A;8239155B;F72B1C1B;E8486136

بدان حد، تواضع در این آیه کریمه آمده است که خطاب به پیامبر اکرم (ص)، می فرماید: «قُل اِنَّما اَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ» این آیه به روشنی بیانگر آن است که انسان نباید به مقام و موقعیت خود مغرور شود. می فرماید: وقتی امت من امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر بسپارند باید آماده جنگی با خداوند می باشند (وسائل ج 16ص 118). یا سکوت در برابر ناهیات عین شریک شدن در گناه آنهاست. در حدّی که من می توانم داوری کنم، در متن یک جامعه اخلاقی امکان دین ورزی به مراتب فراهمتر است. برخیها حس خداجویی و حق طلبی، دانایی و کمال یابی، آزادهگی و سربلندی، استقلال و عدالت خواهی، بقاء و جاودانگی را از جمله صفات فطری انسانها میدانند که همراه با عقل، غضب، شهوت و قوه و ترس در وجود هر یک از ما قرار دارند.

انسانها همه دارای صفات فطری و اکتسابی میباشند که بر اساس همین دو رفتار و زندهگی خود را به پیش میگیرند؛ صفات فطری، ویژگیهایی است که در نهاد انسان به شکل غریزه، احساس و استعداد از سوی پروردگار حکیم نهاده شده است و انتخاب و اراده ما هیچ دخالتی در وجود، مقدار و تعداد آنها نداشته است. رابطه بین مددکار اجتماعی و مددجو معمولاً میان دو یا چند نفر است و برای کمک کردن به مراجعان جهت درک و روشن کردن نظرات آنـها در مورد زنـدگی خود و یاد دادن راه رسیدن به اهداف انتـخـاب شـده فـردی، از طـریق انـتخاب راهـهای سنـجیده با هـدف حـل مشکلات هیـجانی بـرگزار می شود.

یکی از خصوصیات شایسته مددکار اجتماعی می تواند پذیرش این واقعیت باشد که هر چند در هنگام کار کردن با مددجویان تمامیت و کلیت زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آنان را پیش رو دارد و نمی تواند بین مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، عاطفی، بهداشتی و جسمانی آنان با مشکلی که ارائه می شود انعطاف قائل شود با این حال باید قبول کرد که به تنهایی قادر نخواهد بود همه دشواری ها را مورد نظر قرار دهد و یا برای پاره ای از آنها طرح کمکی داشته باشد و لازم است از سایر متخصصین علوم اجتماعی و انسانی و رشته ها و شاخه های مرتبط یاری بجوید و قادر باشد به موقع از روش ارجاع استفاده نماید.

مددکار اجتماعی باید نقش خود را به درستی و آشکارا برای مُراجعان و مؤسسه ای که در آن کار می کند، بیان نماید تا مجبور نباشد انتظارات مؤسسه را بر اهداف فردی مُراجع ترجیح دهد و در این راستا از روابط بدون ضوابط بپرهیزد. ممکن است همین افراد وقتی در یک جایگاه و پست سازمانی قرار میگیرند عواملی موجب شود که پندار، گفتار و رفتار متفاوتی از بعد فردی سر بزند که این ویژگیهای انسانی بر روی میزان کارایی و اثر بخشی سازمان تاثیر بگذارد. عدهای کثیری دامنه اخلاق را در حد رفتارهای فردی تلقی میکنند، اما رفتارهای فردی وقتی که در سطح جامعه یا نهادهای اجتماعی پیدا جا می باید، به نوعی به اخلاق جمعی تبدیل میشود که ریشه در فرهنگ جامعه میدواند و خود نوعی وجه غالب مییابد که جامعه را با آن میتوان شناخت.

اما شاید بر مبنای نوعی شباهت خانوادگی بتوان منظومه ای از نظامهای اخلاقی را کمابیش “اسلامی” و منظومه از نظامهای اخلاقی را کمابیش “لیبرال” خواند. اما ساخت سیاسی لیبرال در واقع نوعی سامان در نهادهای سیاسی جامعه است که پاره ای از آزادیهای اساسی جامعه را محافظ و تضمین می کند. روزی به یاران خود فرمود: «برادرت را یاری کن، خواه ظالم باشد یا مظلوم.» از ایشان پرسیدند: «چگونه در حال که ظالم است یاریش کنیم؟ علاوه بر این آنها تلاش می کنند تا به این افراد آسیبی وارد نشود و در مواقعی که اجتناب از این آسیب امکان پذیر نیست، سطح آن را به حداقل برسانند.

در حرفه مددکاری اجتماعی از ویژگیهای اخلاقی یا منشهای خاص رفتارها و سلوک شخصی گفتگو می شود که آنها را ضرورت و الزام برای پرداختن به فعالیتهای مددکاری می دانند و غالباً بر این اعتقاد دارند که فقدان یا ضعف این قواعد، موجب ناکامی در ارائه خدمات و حتی وارد شدن آسیب و صدمه های روانی و اجتماعی به مددجویان و افراد دارای مشکلات و معضلات خواهد شد. اصل سودمندی و عدم آسیب رسانی: این اصل به تلاش مددکاران اجتماعی برای رساندن منافع سلامت روانشناختی به افرادی که با آنها کار می کنند اشاره دارد.

3. رعایت دقیق وقت تعیین شده، یعنی میهمان نباید زودتر یا دیرتر از وقت مقرر به خانه میزبان وارد شود. کلیه مسائل و مشکلات در حوزه های گوناگون خود معلول عامل مهمتری تحت عنوان فرهنگ است و فقدان بستر فکری و نگرش مناسب علت اصلی مشکلات و میان باورهای فرهنگی، یعنی اعتقادات و ارزشهای درونی و پذیرفته شده و توسعه تکنولوژیک و صنعتی رابطهای مستقیم وجود دارد. مددکار اجتماعی به اشکال مختلف از بشر دوستی، مذهب، آرمانها و فلسفه های دمکراتیک ریشه می گیرد و برای برآوردن نیازهای انسانی برخاسته از کنش متقابل فردی- اجتماعی کاربرد جهانی دارد و برای توسعه توان انسانی است، چرا که مددکاری اجتماعی حرفه ای است مبتنی بر دانش، مهارت، اصول، ارزش ها و روش ها که هدف آن کمک به افراد، گروهها و جامعه است تا بتوانند با تکیه بر توانایی ها و استفاده از منابع موجود و استفاده از منابع موجود به استقلال نسبی و یا رضایت خاطر برسند.

مددکاری اجتماعی اساساً با انگیزه کمک به مردم توسعه پیدا کرد و در این راه هم بر نیازهایشان و هم بر محیط پیرامونشان تأکید ویژه ای دارد و تنها حرفه یاورانه ایست که هم به جنبه های دورنی وضعیت انسانها (ارزش ها، باورها، عواطف و توانایی مردم در حل مسائلشان) و هم جنبه های بیرونی آن (محله، مدرسه، محیط کار، نظام رفاه اجتماعی و نظام سیاسی ای که بر زندگی فرد اثر دارند) توجه می کند و در کمک به مددجـویان، همـواره هر دو جنبه را با هم می بیند.

یکی دیگر از ویژگی های اخلاق اسلامی این است که مسیر رشد اخلاقی را بر همه انسان ها به طور مساوی گشوده می داند این ویژگی ناشی از انسان شناسی اسلامی و تربیت اسلامی است تربیت اسلامی شرایطی سنی و محیطی و معرفتی افراد را در نظر دارد به همین دلیل و پاداش و کیفر هر فرد به تناسب شرایط اوست تناسب پاداش و کیفر با شرایط هر فرد موجب می شود هیچ گاه انسان حرکت به سوی کمال را دیر نمی شمارد و گمان نخواهد کرد به سبب شرایط ویژه ای که دارد به کمال نخواهد رسید. اینها اندیشه های انسانهای آزاده و متعهدی بوده که در قبال انسانیت و جامعه انسانی احساس مسئولیت کرده اند و این که باید «مُراجع» را به عنوان یک فرد انسانی پذیرفت و با او رفتاری صمیمانه داشت و حقوق انسانی او را محترم شمرد.

این اصل از اصول اخلاق سازمانی تأکید میکند که ابزار و روشهایی که در خدمت اهداف سازمان به کار گرفته میشوند، باید مقدس و خالصانه باشند؛ به این معنا که نمیتوان با روشهای غلط به هدف خوب دست یافت، حتی اگر برای جامعه سودمند باشد. نه مایل به پلیدی است و نه بی تفاوت. با امر به معروف و نهی از منکر بی تفاوتی از میان مردم برداشته می شود و همه افراد در برابر یکدیگر مسئول شناخته می شوند فلذا زمینه تحقق همه اجکام الهی و ارزش های دینی در جامعه فراهم می شود.

امر به معروف و نهی از منکر رمز پایداری و برپایی دستورات الهی و شور و نشاط جامعه است. اصول اخلاق حرفه ای مسأله ای است که اخیراً در کشور ما بسیار مورد توجه قرار گرفته است، از کتابها و مقاله هایی که هر روزه در این مورد نگاشته می شود و نیز سمینارهایی که برگزار می شود می توان پی به اهمیت روزافزون این مسأله در میان حرف مختلف پی برد. یا درجایی دیگر بیان میکنند: انجام ندادن امر بمعروف و نهی از منکر گناه است، همانطور که تارک نماز گناهکار است، ترک کنند امر به معروف و نهی از منکر گناهکار و مستحق عذاب الهی است(وسائل ج 16ص 115).توجه نکردن به نتایج ترک این فرایض باز از علل ترک آنهاست.

این گروه به آیه (اعدلوا هو اقرب للتقوی) استناد کرده اند که از این آیه شریفه برداشت شده است که اگر با دیگران رابطه عادلانه داشته باشیم به تقوای الهی زودتر خواهیم رسید. دانشمندان اسلامی دین را شامل عقاید، عبادات و اخلاق میدانند که برای تکمیلی بشر هر سه نیاز است و کرامت انسانی بسته به ارزشهای اخلاقی و پسندیدهای نهفته در انسان میباشد. آنها هر چه در تاریخِ بشریت، عفاف و پاکدامنی شناخته میشود، نه تنها اخلاق نمیدانند بلکه آن را ضد اخلاق میشمارند چون آزادی انسان را محدود میکند.

اصل احترام به شأن و آزادی انسان ها: این اصل اشاره به احترام مددکاران اجتماعی به تمامی انسان ها صرف نظر از رنگ، نژاد، قومیت، جنسیت، مذهب و … اصل عدم تبعیض: این اصل اشاره به این باور ذهنی و عملی مددکاران اجتماعی دارد که تمامی افراد جامعه حق بر خورداری از خدمات مددکاری اجتماعی با کیفیت برابر را دارند و از این لحاظ نباید تفاوتی بین افراد قایل شد. هوشیاری مددکار اجتماعی را برای تفاوت و تمیز قائل شدن بین زندگی خصوصی خویش با مُراجعین، مشکلات مراجعین خـود که گاه ممکن است شبـاهت ها و همـانندی های زیـادی با هم داشته بـاشد را می توان از شایستگی های مورد پسند بودن اخلاق حرفه ای دانست که به طور طبیعی و بدیهی همراه با سایر اصول و ارزشهای متداول و ضروری در مددکاری اجتماعی از قبیل رازداری حرفه ای درباره مددجو، مشارکت دادن وی در فعالیتها و ایجاد شرایط ذهنی و عینی برای خود تصمیم گیری مددجویان قابل توجه خواهد بود.

بحث میکند، طبیعی است ما در این نوشتار در حوزه علمی بحث خواهیم داشت و حیطه عمل بر عهده خود عزیزان خواهدبود. سازمان ها، یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی دوران کنونی هستند که دامنه تأثیر آنها بر شئون مختلف زندگی انسانها، بسیار گسترده است این نهادها، در متن محیط اجتماعی میرویند و به همین دلیل، به عنوان سیستمی پیچیده، همواره در تعامل مستقیم با محیط درونی و بیرونی خود هستند. برای ارزشهای اجتماعی احترام قائل است؛ در فعالیتهای اجتماعی مشارکت میکند؛ به قوانین اجتماعی احترام میگذارد؛ در برخورد با فرهنگهای دیگر متعصبانه عمل نمیکند.

کسی که از دیگران متنفر است و نسبت به آنها کینه دارد، چگونه می تواند در برخورد اجتماعی خود با آنها، روی خوش، چهره ای خندان و همراه با صمیمیت داشته باشد. مددکاران اجتماعی و درمانگران در صورت برخورد با دوراهی های اخلاقی، برای دریافت راهنمایی می توانند به این نظام نامهها مراجعه کنند. خدا، چون خالق ماست به حد و مرزها آگاهتر است، پس او باید آنها را تعیین کند. مدیر باید از نظر اخلاقی جوی سالم برای کارکنان در سازمان به وجود آورد، تا آنان بتوانند با تمام توان وبهره وری هرچه بیشتر کار کنند. منشأ دستورهای اخلاقی در طبیعت یا در عقل یا به امر و نهی جامعه تعلق دارد یا به اراده و قانون خداوند؟

دیدگاهتان را بنویسید